Bitki Bölmesi ve Çoğaltma

Bahçeciliğe başladığım ilk yıl, elimdeki her şeyi tohumdan yetiştirmeye çalıştım. İkinci yıl fark ettim ki bahçemin yarısı zaten bana ücretsiz bitki üretiyordu; ben sadece nasıl bakacağımı bilmiyordum. Bir kova lavantanın kökünden üç saksı çıkardığım gün, bahçeciliğin gerçekten ucuz bir hobi olabileceğini anladım.

Bitki bölmesi ve çoğaltma, mevcut bir bitkiyi çoğaltarak yeni bitkiler elde etmek demek. Tohumla uğraşmadan, kimi zaman bir bahar öğleden sonrasında bahçenizi ikiye katlayabilirsiniz. Aşağıda kendi denemelerimde işe yarayan yöntemleri, hata yaptığım noktaları da saklamadan anlatıyorum.

Bitki Bölmesi: Kökten Yeni Bitki Çıkarmak

Bölme, tek bir bitkinin kök yumağını fiziksel olarak parçalara ayırıp her parçayı ayrı bitki olarak yetiştirmek. En çok çok yıllık, öbek halinde büyüyen bitkilerde işe yarıyor: gündüzsefası tipi öbekliler, arpacık soğanı, frenk soğanı, kekik, oğulotu, nane, sardunya benzeri kalın köklüler, süs otları, işkine (hosta), yaban mersini değil ama çilek gibi kol atanlar da benzer mantıkla ayrılıyor.

Ne zaman bölmeliyim?

Benim ölçüm şu: bitkinin ortası boşalmaya başladıysa, çiçek sayısı geçen yıla göre azaldıysa veya saksıdan kökler dışarı taşıyorsa bölme zamanı gelmiş. Zamanlama olarak ilkbaharda, yeni sürgünler henüz bir karış boyundayken ya da sonbaharda, sıcaklar kırıldıktan sonra bölüyorum. Yaz ortasında bölünen bitki iki kat su istiyor ve genelde kaybediyorum. Sonbaharda böldüklerimin ilk kışı sakin geçirmesi için köküne bir tutam kompost karıştırıyorum. Mevsim planını takip ediyorsanız bahçe takviminizde "bölme" satırını mart sonu ve eylül ayına yazmanız yeterli.

Bitki bölmesi nasıl yapılır, adım adım

1. Bir gün önceden bitkiyi iyice sulayın. Kuru toprak, kökü çıkarırken parçalıyor.
2. Kürek veya el çapasıyla bitkinin çevresinden geniş bir daire çizip kök yumağını olduğu gibi çıkarın. Saksıdaysa saksıyı yan yatırıp kenarlarına vurarak çıkarın.
3. Toprağı elinizle silkeleyin, kök yapısını görün. Doğal çatlaklar, ayrı ayrı taçlar zaten kendini belli eder.
4. Yumuşak köklüleri elle ikiye ayırın; sert ve odunlaşmış yumakları temiz bir bahçe makası veya bıçakla kesin. Her parçada en az üç beş sürgün ve bol kök olsun. Fazla küçük parçalar tutmuyor, bunu birkaç kez denedim.
5. Ölü, kahverengi, kokan kökleri atın. Yeşil ve diri kısımları bırakın.
6. Yeni yerine, eski derinliğiyle aynı seviyede dikin. Derin dikilen taç çürüyor.
7. Diktikten sonra bolca sulayın ve ilk iki hafta toprağı hiç kurutmayın. Bu dönemde gübre vermiyorum; yaralı kök gübreyi yakıyor.

Kol ve yumru ile çoğalanlar

Çilek gibi kol atan bitkilerde iş daha kolay: kolun toprağa değdiği yerden küçük bir bitki oluşur, kök tuttuğuna emin olunca kolu makasla kesip yeni bitkiyi kaldırıyorum. Soğanlı ve yumrulu bitkilerde ise sonbaharda soğanları çıkarıp yanlarında oluşan küçük yavru soğanları ayırıyorum. Yavrular ilk yıl çiçek açmayabilir, bu normal; sabır gerekiyor.

Çelikle Çoğaltma: Bir Dalın Kök Tutması

Bölmenin işe yaramadığı bitkilerde çelik alıyorum. Fesleğen, nane, biberiye, kuşburnu benzeri çalılar, sardunya, begonya... Yöntem basit ama detaylar önemli.

Sudan çelik

Yeni başlayan biri için en motive edici yol bu, çünkü kökleri gözünüzle görüyorsunuz. Fesleğen ya da naneden çiçeksiz, 10-12 cm bir sürgün keserim; alt yaprakları temizlerim, üstte iki üç yaprak bırakırım. Bardağın içinde sadece sap suya değecek şekilde durmalı, yapraklar suya değerse çürür. Suyu iki günde bir değiştiriyorum. Bir ila üç hafta içinde beyaz kökler çıkıyor. Kökler bir buçuk santimi geçince toprağa alıyorum; daha fazla beklerseniz su köküne alışıyor ve toprakta zorlanıyor.

Toprağa çelik

Odunlaşmış bitkilerde suda çürüme riski yüksek, o yüzden doğrudan hafif bir karışıma dikiyorum: elenmiş kompost, torf ya da hindistan cevizi torfu ve iri kum. Sapın kesik ucunu 45 derece keserim, alt yaprakları alırım, karışıma parmağımla açtığım deliğe dikerim. Üstüne şeffaf bir poşet veya kesilmiş pet şişe kapatıp nemli bir mikro ortam yaratıyorum, günde bir kez havalandırıyorum. Doğrudan güneşe koymuyorum, aydınlık gölge yeterli. Hafifçe çektiğinizde bitki direnç gösteriyorsa kök tutmuş demektir.

Sık yapılan hatalar

• Çok büyük çelik almak: Uzun sap, henüz kökü olmayan bitkiye fazla yük. Kısa tutun.
• Kirli makas: Hastalık taşımanın en kolay yolu. Her kesim öncesi bezle silin, alkolle temizleyin.
• Çiçekli sürgün seçmek: Bitki enerjisini çiçeğe harcar, köke ayırmaz. Çiçek varsa koparın.
• Aşırı sulama: Kök tutma döneminde nem gerekir, bataklık gerekmez. Saksı altında su birikmesin.
• Hemen gübre: İlk üç dört hafta gübre yok; bitki kök yapmakla meşgul.

Kapanış: Bir Bitkiden Bir Bahçeye

Çoğaltmanın en güzel yanı, bahçenizi hiç para harcamadan büyütmesi. Ben artık her ilkbahar aynı ritüeli tekrarlıyorum: bölünecekleri belirliyorum, bir hafta önceden hepsini suluyorum, hazır bir saksı ve elenmiş kompost karışımı b