Evde Kompost Yapımı

Kompostla tanışmam biraz utanç verici bir şekilde oldu: balkonda unuttuğum bir kova patates kabuğu, iki hafta sonra kendi kendine karararak toprağa benzemeye başlamıştı. O gün "demek bu iş bu kadar basit" diye düşündüm. Sonra ilk denememde koca bir kovayı sinek yuvasına çevirip apartman komşumdan azar işitince işin bir de dengesi olduğunu öğrendim. Aradan geçen yıllarda hem bahçede hem balkonda kompost yaptım, bir sürü hata biriktirdim; şimdi anlatacaklarım o hataların özeti.

Ev bahçesi kompost meselesini şöyle özetleyebilirim: siz mutfaktan çıkan atıklara uygun ortamı sağlıyorsunuz, işi yapan mikroorganizmalar ve solucanlar oluyor. Sizin göreviniz aşçı değil, ev sahibi olmak. Onlara doğru karışımı, biraz nemi ve havayı verdiğinizde birkaç ay içinde elinizde orman toprağı kokan, koyu renkli bir malzeme kalıyor. Bu malzeme, satın aldığınız hiçbir torba gübrenin veremediği şeyi veriyor: toprağın yapısını iyileştiriyor.

Kompostun Mantığını Anlamak: Yeşil, Kahverengi, Su ve Hava

İlk yıl "her şeyi at, nasılsa çürür" mantığıyla hareket ettim. Çürüdü çürümesine ama koktu. Kompost aslında bir yemek tarifi gibi; dört malzemeyi doğru oranda bir araya getirdiğinizde hiçbir sorun yaşamıyorsunuz.

Yeşil ve kahverengi malzemeyi ayırt etmek

Yeşil malzeme dediğimiz şey azot açısından zengin, nemli, taze atıklar: sebze meyve kabukları, çay posası, kahve telvesi, çim biçme artıkları, solmuş yapraklar. Kahverengi malzeme ise karbon açısından zengin, kuru şeyler: kuru yaprak, karton parçaları, gazete kağıdı, talaş, kuru dal parçaları, yumurta kabuğu kırıntıları.

Benim mutfak dengem şu: bir kova yeşil atığa yaklaşık iki kova kahverengi malzeme. Gözle ölçüyorum, terazi kullanmıyorum. Kokmaya başladıysa kahverengi eksiktir; hiç ısınmıyor, hiç değişmiyorsa yeşil eksiktir. Bu iki cümle, kompost hakkında öğrendiğim en işe yarar şey.

Kesinlikle atmadığım şeyler

• Et, balık, kemik, süt ürünleri: Ev tipi kompostta yeterince ısınmadığı için kokuşuyor ve kedi, fare, sinek davet ediyor.
• Pişmiş yağlı yemek artıkları: Yağ, mikroorganizmaların işini bozuyor, kütle yapış yapış oluyor.
• Hastalıklı bitki artıkları: Yaprak lekesi ya da küllemeli bitkileri komposta atarsanız o sorunu ilkbaharda bahçeye geri taşıyorsunuz. Bitki hastalıkları konusunda bir kez zor duruma düştükten sonra bu kuralı hiç esnetmedim.
• Tohuma kaçmış yabani otlar: Kompost yeterince ısınmazsa o tohumlar hayatta kalıyor ve baharda bahçeye yabani ot ekmiş oluyorsunuz.
• Kedi köpek dışkısı ve parlak baskılı kağıtlar.

Nem ve hava dengesi

Kompostun ideal nemini tarif etmenin en güzel yolu: sıkılmış sünger. Bir avuç aldığınızda topak olmalı ama parmaklarınızın arasından su damlamamalı. Kuruysa üstüne bir sürahi su gezdiriyorum, ıslaksa bir avuç karton parçası veya kuru yaprak ekliyorum.

Hava için de iki haftada bir bahçe çatalıyla altını üstüne getiriyorum. Bu karıştırma işini ihmal ettiğim aylarda süreç iki katına çıktı. Karıştırdığınızda içeriden buhar çıkıyorsa her şey yolunda demektir.

Uygulama: Nerede, Neyle, Ne Kadar Sürede

Bahçede kompost yığını veya kutusu

Bahçesi olan için en kolayı, gölgeye yakın bir köşede yaklaşık bir metrekarelik alan ayırmak. Ben dört tahta paleti kare şeklinde bağlayıp kullanıyorum; hava alıyor, ucuz ve gerektiğinde bir kenarını söküp içeriye ulaşabiliyorum. Doğrudan toprağın üstüne kuruyorum, çünkü solucanların ve topraktaki mikroorganizmaların kendiliğinden yukarı çıkmasını istiyorum. Altına tel kafes serdiğim yıl fare sorunu da yaşamadım.

Katmanları şöyle diziyorum: en alta kalın dal parçaları (drenaj için), sonra sırayla kahverengi–yeşil–kahverengi. Her yeşil katmanın üstüne bir avuç eski komposttan veya bahçe toprağından serpmek işi belirgin şekilde hızlandırıyor.

Balkonda solucan kompostu

Bahçem olmadan önce iki üst üste kutuyla balkonda solucan kompostu yaptım. Alt kutu sıvıyı toplar, üst kutunun tabanı delikli olur. İçine nemlendirilmiş karton, biraz toprak ve kırmızı kaliforniya solucanı koyuyorsunuz. Günlük mutfak atığını bir köşeye gömüyor, üstünü karton veya kuru yaprakla örtüyorsunuz. Örtmeyi unutmazsanız sinek olmuyor; ben bunu bir yaz boyunca zor yoldan öğrendim.

Solucan kompostunun bonusu, alt kutuda biriken koyu renkli sıvı. Onu bire ona seyreltip saksı bitkilerine veriyorum; özellikle domates ve fesleğen çok seviyor. Aromatik bitkilerde kokunun belirginleştiğini kendi saksılarımda gözlemledim.

Ne zaman hazır, nasıl kullanılır?

Hazır kompostu şöyle anlıyorum: koyu kahve, ufalanan, yağmur sonrası orman kokan bir malzeme. İçinde ne olduğunu ayırt edemiyorsanız iş bitmiştir. Kullanırken abartmıyorum; dikim öncesi toprağın üst beş santimine karıştırıyorum ya da bitkilerin dibine bir–iki santimlik tabaka halinde seriy